ATATÜRK’ÜN BALIKESİR HUTBESİ ÜZERİNE

Birkaç ay önce bir arkadaşımın gönderisinde, Atatürk’ün 1923’de Balıkesir Zağanos Paşa Camisi’nde 7 Şubat 1923’de okunan bir mevlitten sonra irat ettiği hutbesini okudum ve derin bir ilahiyat bilgisi ile karşılaştım. Atatürk’ün dini konularda derinlemesine ve ezberlere dayanmayan köklü bilgi sahibi olduğunu anladım.
Cuma hutbelerinin Türkçe irat edilmesi konusunda bildiklerimin hepsini kütüphanemde yeni baştan gözden geçirdim. Başkaları da haberdar olsun diye söz konusu hutbeyi ben de paylaştım. Paylaşımımı okuyan emekli diplomatlarımızdan Vahit Özdemir beyefendi, babası Gazi Derviş Özdemir’in Atatürk’ün muhafız süvarilerinden biri olduğunu ifadeyle konuyla ilgili bildiklerini aktaran özel bir not gönderdi.
Atatürk’ün, cumhuriyetin ilanından 9 ay önce 29 Ocak 1923’de, İzmir’de Latife Hanım ile evlendiğini ve o sırada Balıkesir valisi olan, cephelerde omuz omuza birlikte mücadele verdiği silah arkadaşı Ali Hikmet Paşa tarafından balayı için Balıkesir’e davet edildiğini, söz konusu davet üzerine İzmir’den trenle 6 Şubat 1923’de Balıkesir’e teşrif ettiğini ve o sırada Kazım Karabekir Paşa’nın da onlarla birlikte olduğunu ve bu vesile ile söz konusu camiden bir hutbe irat ettiğini bildirdi.
Camilerde Cuma hutbelerinin Türkçe okunmasının önü, 1927 yılında Diyanet İşleri Başkanı Rıfat Börekçi’nin imzasıyla yürürlüğe giren talimatla açılmıştır. Osmanlı döneminde Meşihat Dairesi izin vermemesine rağmen bazı imamlar hutbelerini Türkçe verirlerdi. Önce hutbeyi okuyalım:

“Ey Millet, Allah birdir.
Şanı büyüktür.
Allah’ın esenliği, sevgisi ve iyiliği üzerinize olsun.
Peygamberimiz efendimiz hazretleri, Cenabı Hak tarafından insanlara dini gerçekleri duyurmaya memur ve elçi seçilmiştir.
Temel kanunu, hepimizce bilinmektedir ki, yüce Kur’an’daki manası açık olan ayetlerdir.
İnsanlara feyz ruhu vermiş olan dinimiz, son dindir.
En mükemmel dindir.
Çünkü dinimiz akla, mantığa, gerçeğe tamamen uyuyor ve uygun düşüyor.
Eğer akla, mantığa ve gerçeğe uymamış olsaydı, bununla diğer ilahi tabiat kanunları arasında çelişki olması gerekirdi.
Çünkü tüm evren kanunlarını yapan Cenabı Hak’tır.

Arkadaşlar;
Cenabı Peygamber çalışmasında iki yere, iki eve sahip bulunuyordu.
Biri kendi evi, diğeri Allah’ın evi idi.
Millet işlerini Allah’ın evinde yapardı.
Hazreti Peygamber’in mübarek yolunda bulunduğumuz bu dakikada milletimize; milletimizin bugününe ve geleceğine ait hususları görüşmek maksadıyla bu kutsal yerde Allah’ın huzurunda bulunuyoruz.
Beni buna eriştiren Balıkesir’in dindar ve kahraman insanlarıdır.
Bundan dolayı çok memnunum.
Bu fırsat ile büyük bir sevab kazanacağımı ümit ediyorum.
Efendiler,
Camiler birbirimizin yüzüne bakmaksızın yatıp kalkmak için yapılmamıştır.
Camiler itaat ve ibadet ile beraber din ve dünya için neler yapılmasının gerekli olduğunu düşünmek, yani konuşup tartışmak, danışmak için yapılmıştır.
Millet işlerinde her kişinin zihninin ayrı ayrı faaliyette bulunması zorunludur.
İşte biz de burada din ve dünya için, geleceğimiz ve bağımsızlığımız için, özellikle egemenliğimiz için neler düşündüğümüzü meydana koyalım.
Ben yalnız kendi düşüncemi söylemek istemiyorum.
Hepinizin düşündüklerinizi anlamak istiyorum.
Milli amaçlar, milli irade yalnız bir kişinin düşünmesinden değil, milletin bütün kişilerinin arzularının, emellerinin sonuçlarından ibarettir. Bundan dolayı benden ne öğrenmek, ne sormak istiyorsanız serbestçe sormanızı rica ederim.

Hutbeler hakkında sorulan sorudan anlıyorum ki, bugünkü hutbelerin şekli, milletimizin duygusal fikirleri ve lisanı ile medeni ihtiyaçlarıyla uygun görülmektedir.
Efendiler, hutbe demek topluma hitap etmek, yani söz söylemek demektir. Hutbenin manası budur.

Hutbe denildiği zaman bundan birtakım kavram ve manalar çıkarılmamalıdır.
Hutbeyi söyleyen hatiptir. Yani söz söyleyen demektir.
Biliyoruz ki, Hazreti Peygamber’in hayatta olduğu mutlu dönemlerde hutbeyi kendisi söylerdi.
Gerek Peygamber Efendimiz ve gerek, dört halifenin hutbelerini okuyacak olursanız görürsünüz ki, gerek Peygamberin, gerek dört halifenin söylediği şeyler o günün sorunlarıdır, o günün askeri, idari, mali ve siyasi, sosyal konularıdır.
İslam toplumunun çoğalması ve İslam ülkeleri genişlemeye başlayınca, Cenabı Peygamber’in ve dört halifenin hutbeyi her yerde bizzat kendilerinin söylemelerine imkan kalmadığından halka söylemek istedikleri şeyleri bildirmeye birtakım kişileri memur etmişlerdir.
Bunlar herhalde en büyük ve ileri gelen kişiler idi. Onlar camilerde ve meydanlarda ortaya çıkar, halkı aydınlatmak ve doğru yolu göstermek için bir şart lazımdı. O [şart] da milletin lideri olan kişinin halka doğruyu söylemesi, halkı dinlemesi ve halkı aldatmaması! Halkı genel durumdan haberdar etmek son derece önemlidir.
Çünkü, her şey açık söylendiği zaman halkın beyni faaliyet halinde bulunacak iyi şeyleri yapacak ve milletin zararına olan şeyleri reddederek şunun veya bunun arkasından gitmeyecektir.
Ancak millete ait olan işleri milletten gizli yaptılar.
Hutbelerin halkın anlayamayacağı bir lisanda olması ve onların da bugünün gereklerine ve ihtiyaçlarımıza temas etmemesi, Halife ve Padişah sıfatını taşıyan despotların arkasından köle gibi gitmeye mecbur etmek içindi.
Hutbeden amaç halkın aydınlatılması ve ona yol gösterilmesidir,
başka şey değildir. Yüz, iki yüz, hatta bin yıl önceki hutbeleri okumak, insanları cahillik ve çağın gerisinde bırakmak demektir.
Hatiplerin normal olarak halkın günlük kullandığı dil ile konuşmaları gereklidir.
Geçen yıl Millet Meclisi’nde söylediğim bir nutukta demiştim ki “Minberler halkın akılları, vicdanları için bir ilim irfan kaynağı, ışık kaynağı olmuştur.”
Böyle olabilmek için minberlerde söylenecek sözlerin bilinmesi ve anlaşılması, ilim ve fen gerçeklerine uygun olması lazımdır.
Hutbeyi verenlerin siyasi olayları, sosyal ve medeni olayları her gün izlemeleri zorunludur.
Bunlar bilinmediği takdirde halka yanlış aşılamalar yapılmış olur.
Bu nedenle, hutbeler tamamen Türkçe ve günün gereklerine uygun olmalıdır. Ve olacaktır. “
Söz konusu hutbenin Türkçe olarak verilmiş olması dolayısıyla, daha önce bu konuya eğilmemiş olan okuyucularımızı bilgilendirmek faydalı olacaktır.
Hutbeler, İslam’ın ilk dönemlerinden 19. yüzyıl sonuna kadar Arapça okunmuştur. Türklerin, Farsların, Berberilerin, Hintlilerin henüz Müslüman olmadığı zamanlarda Arapça irat edilen hutbeler cemaatin söylenenleri anlamasına engel çıkarmıyordu. Ama başka kavimler Müslüman olunca, taklit yoluna satıldığı için Cuma hutbeleri kendisinden beklenen faydayı sağlayamaz oldu.
Cemaatin anlamadığı bir dilde 1500 yıl boyunca sorgulanmadan süren Arapça hutbe okunmasına ilk tepki, bizim öğrenebildiğimiz kadarıyla 1890 yılında İşkodra’da ortaya çıkmıştır. Orada görevli Hasan Efendi adında bir imam önce Arapça olarak verdiği hutbenin ardından Arnavutça açıklamasını yapmıştır. O tarihte 26 camisi olan şehirde görevli imamlardan 10’u Hasan Efendi gibi hutbe vermeye başlamıştır.
Bu olay kısa zamanda büyütülmüş ve Cuma namazında Arnavutça hutbe irat edilmesini destekleyenlerle karşı çıkanlar arasında silahlı çatışma çıkması ihtimali belirmiş ve İşkodra’ya olayları yatıştırmak üzere askeri birlik gönderilmiştir. Bu sırada Meşihat Dairesi de bir fetva ile Arnavutça hutbenin dine aykırı olduğunu ilan etti. Ama tartışmaları yatıştırmak pek mümkün olmadı.
Aynı tartışma Ortodoks Arnavutlar arasında da sürmekteydi. Onlar da kilisede vaazların Arnavutça verilmesini istiyorlardı. Ama Rum Ortodoks Kilisesi, imanı zayıflatır, zedeler vs diye isteği kabul etmiyordu.
Meşihat Dairesi’nin fetvası, tartışmayı sonlandırmadı, tersine konu giderek alevlenme sürecine girdi. Türkçe okunmasının taraftarları hutbeden maksadın cemaati aydınlatmak olduğunu, Arapça okunduğu için bu hizmetin yerine getirilemediğini ve bu yüzden cehaletten kurtulunamadığını söylüyorlardı. Bu haklı savunma sayesinde böyle düşünenlerin sayısı hızla artıyordu.
Aslında tek sorun Arapça bilinmemesi değildi. Olayın pek dile getirilmeyen çok önemli bir başka yönü daha vardır. İmamlar da genellikle Arapça bilmiyordu. Hutbe sırasında sözlerine kafiye katmaya çalışıyor, bundan dolayı kelimelerin söylenişi bozuluyor, ortaya Arapça anlamsız sözler de çıkıyordu. Arapçaya vakıf olan ilim sahipleri bunu görüyor ve etrafta imamların cahil kişiler olduğu şeklinde eleştiriyorlardı.
Konu Osmanlı dışında başka Müslüman topluluklarda da tartışılmaktaydı. Rusya Müslümanları Tatar Türkçesi ile hutbe okunmasını istiyordu. Hindistan Müslümanları o sıralarda Farsça verilen hutbe uygulamasını bırakmış, hutbeler Urduca irat edilmeye başlanmıştı. Osmanlı toplumunda da her ne kadar Meşihat izin vermese de bazı imamlar hutbelerini Türkçe veriyorlardı. İkinci Meşrûtiyet döneminde konu üzerinde tartışmalar yoğunlaşsa da Meşihat fikrini değiştirmedi. Mesela Mustafa Sabri, Arapça hutbenin savunucusuydu. Eğer Türkçe okunursa, Çerkesler, Arnavutlar, Kürtler de kendi dillerinde hutbe isterler ve camilerini bile ayırırlar, diyordu.
Sonuçta, tartışmalar esaslı bir sonuca, kurala bağlanmadan cumhuriyet dönemine gelindi. Atatürk’ün Zağanos Paşa Camisi’nde irat ettiği bu hutbe, bu bakımdan tarihi önemdedir. Dikkat edilirse, hutbelerin Türkçe irat edileceği bilgisi de konuşmada ima edilmiştir. Ne var ki, bu hutbeden sonra da 4 yıl boyunca hutbeler Arapça okunmaya devam edilmiştir. Ta ki 1927’de Diyanet İşleri Başkanı Rıfat Börekçi, hutbelerin Türkçe irat edilmesine dair tamim yayınlayana kadar. Rıfat Börekçi, bu fetvayı kendi başına değil, 1926’da kurulan bir komisyonun kapsamlı incelemesi sonucunda hazırlanan rapora dayanarak vermiştir.

ABD BAŞKANLARININ VAATLERİ ve UNUTMA HUYLARI – YALANCININ KÜRESEL GÜCÜ

İBRAHİM OKUR
21.01.21, Bursa

Bu makaleyi iki nedenle yazmayı düşündüm. Birincisi, duydum ki
WhatsApp sizler gibi beni de takip ediyormuş, yazdıklarımızı
arşivliyormuş. Tarihe not düşmek için bu fırsat kaçmaz dedim ve “ben de
yazdım”. İkincisi, Trump kaybedip de Biden kazanınca, bizim medyada
ve sosyal medyada Biden ve Trump yönetimleri hakkında yazılanlardır.
Biden ve Trump konusunun Türkiye’de iç politika gündeminde bu kadar
uzun yer işgal etmesine, iç politikaya malzeme yapılmasına hayret
ettiğimi belirtmeden esas konuya geçmemiş olayım.
ABD başkanları, seçim propagandaları sırasındaki vaatlerini koltuğa
oturduklarında unutmalarıyla ünlüdür. Kendilerine seçimi kazandıran
güçlerin gizli gündemleri ne gerektiriyorsa ona göre hareket ederler. Tek
cümleyle, ABD başkanlık seçimlerinde yalanın bini bir paradır.
Sözü uzatmadan, bir ülkede seçimle gelen yönetimin alabileceği en
yüksek derecede sorumluluğun, en ince hesap kitap gerektiren
politikanın, savaşlarla ilgili kararlar olduğu düşüncesiyle ABD
başkanlarının giriştikleri savaşlar konusundaki tutumlarını tipik örnek
olarak vermekle yetineceğim.
ABD halkının üçte ikisi savaş karşıtıdır. Bu kitleden oy alabilmek için
savaş karşıtı söylemler dillendirmek, seçim vaatlerinin hep birinci
sırasını işgal etmiştir.
“14 Madde” yalanının sahibi Wilson’dan başlayalım:
Woodrow Wilson, başkanlık seçimi süresince hep savaş karşıtı
söylemleri ön plana çıkardı. Ama 1916’da ülkesini Birinci Dünya
Savaşı’na sokan da kendisidir. O zamana kadar ABD savaşa girmemişti;
çünkü savaşan bütün taraflar ABD sanayisinin ve bankalarının müşterisi
idi. Avrupa’da para bitince parsayı toplamak için savaşa karışmak
Wilson’dan istendi ve o da dini argümanlarla bezeli vaatlerini unutup
kendisinden isteneni yaptı. Seçmenine verdiği sözleri hatırlamadı bile.
Gerekçesi düşmanlarının ikmal yollarını tutan ve ticaret gemilerine
saldıran Alman U-Botları idi. Oysa savaşa karışmadan savaşan
tarafların ikmalini durdurduklarını ilan etse idi savaş hemen sona ermek
mecburiyeti vardı.
Benzer şekilde; 1940’daki seçim kampanyasında Roosevelt, savaş
karşıtı söylemleri sayesinde rakibine üstünlük sağlamıştı. Oysa ABD’yi

İkinci Dünya Savaşı’nda cepheye süren Başkan Roosevelt oldu. Bunda
Pearl Harbour baskınının rolü büyüktür ama ABD yönetimi Japonya’ya
karşı “savaşmadan savaşmak” stratejisi izliyordu. Japonya’nın savaşı
sürdürebilmesi için gerekli maddelerin bütün ikmal yollarını tarafsız
olduklarını ilan etmiş olmalarına rağmen kesmişlerdi. Kurşun atmadan
ilan etmedikleri örtük bir savaşı kurnazlıkla yürütüyorlardı.
1964 seçimlerinde savaş yanlısı tutum sergileyen Barry Goldwater
seçimi kaybetti. Barışçıl sözlerle kampanya yürüten Lyndon Johnson
seçimi büyük bir farkla kazandı. Ama Vietnam Savaşı’nı başlatan
Johnson’du. Üstelik Vietnamlılar ABD’ye hiçbir fenalık yapmış değildi.
Vietnamlılara resmen mağlup olan kendini uygarlığı kuran ulus
söylemleriyle dünyanın her tarafında silahsız insanları katleden kibirli
Fransa’nın yerini almak için çok istekliydiler. Bu savaşı da bedavadan
kazanmak için Fransa’ya nükleer silah kullanmasını bile teklif etmişlerdi.
Fransa, ABD’nin Pasifik egemenliğini sağlaması için “kestaneleri
mangaldan almaya” yanaşmayınca bizzat savaşa taraf olmak zorunda
kaldı. Fakat Vietnamlılar kibrinden yanına varılmayan ABD’yi de yendi.
1968’de barışçılık edebiyatı manzumesinden nutuklar atarak Vietnam
Savaşı’nı bitirme sözü veren Richard Nixon seçimi kazandı ama halkına
verdiği sözünü tutmadı. Savaşı bir an önce sonlandırmak umuduyla
cepheye kat kat fazla asker sürdü. Savaş boyunca sivil hedeflere yaptığı
ahlak dışı saldırılarla, -napalm bombasıyla, havadan ve ırmaktan
kimyasal madde püskürterek- 5 milyon sivili öldürdü. Hava hakimiyetine
güvenerek sivillere kitle katliamı yapınca Vietnamlıların teslim olacağını
sanıyorlardı. Barışçı görünmeye çalışıyordu ama barışa ulaşmak için
bütün Vietnamlıları katletmeye koyulmuşlardı. Amerikan ordusunun
Vietnam’daki bütün eylemleri Nürnberg’de Almanlara yapıldığı gibi
soykırım suçuyla yargılama gerektiren cinstendi. Vietnamlılar teslim
olsalardı, savaş sonra erecek, barışsever Nixon kameralar karşısında
barış havarisi nutukları atacaktı. Bu savaşta 120 bin Amerikan askeri
öldü. Sonunda ABD ordusu Vietnam’dan çatılara indirilen helikopterlere
doluşarak kaçtı. İşbirlikçilerini olduğu gibi sattı.
ABD yönetimi hep vahşi savaşların içinde olmasına rağmen Amerikan
halkı hiçbir zaman savaş yanlısı bir tutum sergilemedi. Ama ABD
egemen güçleri ABD’yi astığı astık kestiği kestik küresel egemen
konumuna getirebilmek için her zaman savaş yanlısıydı. Amerikan halkı
savaşın kimin işine geldiğini çok iyi biliyordu. Fakat barışçıl nutuklar atan
adaylar tarafından hep aldatıldılar.
Çok ilginçtir:

Vietnam Savaşı’nda cepheye sürülen askerler o kadar kızgındı ki,
aralarında anlaşıp, kendilerini orman içlerinde ateşe süren kendi
subaylarını punduna getirip getirip sırtından vuruyorlardı. Anketler
Amerikan halkının üçte ikisinin savaş karşıtı olduğunu ortaya
koymaktadır. Onların bu düşüncesini iyi bilen adaylar hep barış nutukları
ata ata seçilmişler ama seçilince seçim döneminde kampanyalarını
finanse eden güçlerin sözünden dışarı çıkmamışlardır. Daha sonraki
dönemde, izledikleri ikinci yöntem kendileri için savaşacak taşeronlar
bulmaktır.
Yalan ABD yönetimlerinin hem ülke içinde hem dışarıda en büyük
sermayesidir. Irak-İran Savaşı’nın ilk iki yılında Irak’ta idim. Saddam
Hüseyin kendini Arap aleminin lideri sanıyordu. Her gün sabahtan
akşama kadar televizyonu işgal ediyor, Arap aleminin lideri rolünü
oynayarak yeri göğü inletiyordu. ABD onu böyle cesaretlendirmiş,
Arapların ‘Big Brother’ı dolduruşuyla İran’a saldırtmıştı. Zamanla
ABD’nin, savaş uzayabildiği kadar uzasın diye İran’a da savaş
malzemesi gönderdiği ortaya çıktı. Hiç utanmadılar. Sekiz yılda borca
batırılan Irak’ın lideri kısık bir sesle “bizi aldattılar”, diyebildi.
Saddam Hüseyin sonunda gerçeği kavradı ama canını ipte aldılar.
Sadece 20. yüzyılda yaşanmış olaylar şu dersi herkesin öğrenmesine
yetmiş olmadı gerekir:
Her kim ki ABD işbirlikçiliğine soyunur, eninde sonunda varacağı yer
tarihin kuburudur. Gelecekte nasıl anılacağı önceden açıkça belli olmuş
demektir. ABD’nin işbirlikçiliğine soyunan herkesin sonu hüsrandır.
Kendi halkına iktidar olabilmek için kendi halkının geleneksel
düşmanlarıyla önceden anlaşan bütün liderleri aynı son bekler. Örnekle
mi? Hüsnü Mübarek, Rıza Pehlevi, Endonezya’da Suharto, Filipinler’de
Marcos. ABD’ye güvenen ve onun dümen suyunda iş gören bölücü
Kürtçüler de aynı duruma düşeceklerdir.
Günümüz dünyasında ABD’ye meydan okuyan kimse yoktur. Önü açık
görünüyor ama ABD’nin çok önemli üç zaafı bir arada tırmanış
halindedir. Birincisi, muazzam boyutlara varan gelir ve sermaye
eşitsizliğidir. ABD kamuoyu bugünlerde bu konuyu yoğun ölçüde
tartışıyor. İkincisi, sağlık harcamalarının kısıtlanmış olması yüzünden
pandemi döneminde Amerikan halkının çok mağdur duruma düşmüş
olması ve sahipsiz hale getirildiğini idrak etmiş olmasıdır. Üçüncüsü ise
ABD’de Beyazların sayısının Afrikalı, Çinli, İspanyol ve melezler toplamı

karşısında hızla azalmakta olmasıdır. Derin ırkçı kültüre sahip Beyazları
bu yüzden büyük bir korku kaplamış durumdadır.
Bilhassa bu üçüncü zaaf, küresel egemenlerin en önemli karın ağrısıdır.
Pandemi yüzünden daralan küresel ekonomi de çok önemli bir etken.
Ama bu sorun bütün diğer ülkeler için de geçerlidir. Sürekli cari açıkla
ayakta durmayı alışkanlık haline getirmiş, ayağını yorganına göre
uzatmayan ülkeler için küresel finans karşısında diz çökmek adeta bir
zorunluluk görünümündedir. ABD yönetimi bu manzaradan cesaret
alarak dayatmalarda bulunmak isteyecektir. Bu şartlar altındaki belli
bölgelerde ABD’nin dünyaya hükmetmesi, dayatmalarda bulunması
kolaylaşmış da denilebilir. Bu durum Biden yönetiminin elindeki önemli
bir kozdur, yeni imkandır, bulunmaz fırsattır. Ne var ki, ABD’nin bundan
ağız tadıyla yararlanması ve ağır bedeller ödemeden sonuç alabilmesi
ancak iyice su yüzüne çıkmış olan iç gerilimlerini ortadan
kaldırabilmesiyle ya da hiç değilse dondurabilmesiyle mümkün olabilir.
Temel sorunlar ve stratejiler söz konusu olduğunda, Biden’in ya da
Trump’ın seçimden önce tali konular haricinde, ne söylediğinin ve ne
vaat ettiğinin pek de bir önemi yoktur. Biden, kendisini koltuğa taşıyan
esas politika belirleyicisi olan küresel egemenlerin istediklerini
yapacaktır. Çünkü, ABD küresel egemen güç konumunun sarsılmasını
önlemenin yolunu bulmak zorundadır. Aksi takdirde doların küresel
egemenliği de sona erecektir. ABD’nin borcu 23 trilyon dolar ve bunun
16,5 trilyon doları Hazine’nin borcu. Sürekli cari açık veriyor ve yıllar
böyle geçiyor. Bu yüzden dış borçlanma sıralamasında dünya birincisi.
Kısacası ABD’nin işleri kolay değil. Küresel egemenliğini sürdürmesi de
çok pahalı. Çünkü kendisinden sonra gelen dokuz ülkenin askeri
harcamalarının toplamından daha fazla harcama yaparak konumunu zar
zor muhafazaya çalışıyor.
Bana sorarsanız, ABD’nin en önemli ve en ucuz silahı yerelde avucunun
içine aldığı işbirlikçiler. Bundan sonra da onları ayakta tutmaya çalışarak
savunma harcamalarını olabildiğince aşağı çekmeye çalışacaktır. Trump
ya da Biden ya da sırasını bekleyen bir başkası, hepsinin izleyeceği yol
aynıdır. Yakın gelecekte ABD dış politikasında bu zaaflar ve stratejiler
birinci dereceden belirleyici olacaktır. ABD’nin hatalarını tolere edebilme
şansı da sınırlanmıştır ve manevra sahası hızla daha da daralmaktadır.
Dikkat edilirse, bütün dünya Çin’in alternatif liderliğini hesaba katmaya
başladı.
Çin’in geleceği ayrı bir konu.
Burada duralım.

Şimdilik!